|
شرايط تفسير، از ديدگاه مفسّران و قرآنپژوهان:
قرآنپژوهان، در ارائه علوم و شرايط لازم براي تفسير قرآن نيز، با هم اختلاف نظر دارند:
برخي به ارائه چند شرط بسنده كردهاند، و برخي، شرايط زيادي را لازم دانسته، و پيشنهادات جالب توجّهي ارائه دادهاند!
بعضي از ايشان، كار را بر مكلّفان آسان كرده و گفتهاند: اگر كسي فقط با زبان عربي آشنا باشد، ميتواند قرآن را تفسير كرده و با آن هدايت شود!
و برخي هم مانند بيهقي، از قول ابن عباس ميگويد: «هروقت يكي از شما چيزي از قرآن را خواند و تفسيرش را ندانست، تفسير آن را در شعر جستجو كند. زيرا قرآن ديوان عرب است1 » !
شايد راه جمع خوشبينانه بين اين نظرات، چنين باشد كه: اگر كسي برخي از علوم و شرايط پيشنهاد شدهرا دارا باشد، اندكي هدايت ميشود! و اگر داراي همة اين علوم و شرايط باشد، كاملاً هدايت خواهد شد! و لابد، هدايتش هم همان هدايتي است كه مورد نظر خداي متعال است!
ولي اشكالي كه در چنين جمع خوشبينانهاي وجود دارد اين است كه: هدايت اندك، چارهساز نيست. زيرا بشر، همواره، هزاران پرسش مادّي و معنوي داشته و دارد، و هرروز، در برابرش، راههاي بسياري گشوده ميشود، كه در همة اين پرسشها، و براي انتخاب راه راست در ميان اين راهها، سرگردان مانده و نيازمند هدايت كامل است. و با هدايتي ناقص، امكان رستگاري برايش وجود ندارد. و نيز فرض بر اين است كه قرآن براي هدايت كامل مردم فرستاده شده، نه هدايت ناقص. و نميتوان گفت: خداوند حكيم، كتابش را براي هدايتي اندك فروفرستاده است! چون رستگاري در دنيا و آخرت، جز با هدايت كامل، حاصل نميشود. در نتيجه، براي بهرهمندي از رهنمودهاي قرآن، و رسيدن به كمال هدايت قرآني، بايد بتوانيم همة آياتش را تفسير كنيم. پس، بايد همة شرايط پيشنهادي مفسّران و قرآنپژوهان را دارا باشيم، تا بتوانيم همة آيات را تفسير كنيم و با آن هدايت شويم !
علوم و شرايطي كه مفسّران و قرآنپژوهان، براي تفسير قرآن، بر شمردهاند، به دو بخش عمده قابل تقسيمند:
الف: "علوم و شرايط مفسّر".
ب: "آداب و شرايط تفسير".
مفسّران، زير هريك از اين دو عنوان، پيشنهادهاي بسيار گسترده و پيچيدهاي را ارائه كردهاند؛ ولي بناي من بر گسترش و توضيح همة اين پيشنهادها نيست. بنا براين، به ذكر فهرستي از آنها بسنده ميكنم. و شما، پس از مرور بر اين فهرست، ميتوانيد به خوبي قضاوت كنيد كه: اگر بهدست آوردن اين علوم و شرايط، براي تفسير قرآن و هدايت كامل با آن، لازم و يا كافي باشد، آيا ميتوان با اين "كتاب هدايت و نور" از گمراهي رهايي يافت؟ يا راه نجات، راه ديگري است؟
علوم و شرايط مفسّر:
ـ علم قرائت.
ـ علم صرف.
ـ علم نحو.
ـ علم لغت.
ـ علم اشتقاق، و ريشهيابي واژهها.
ـ زبان شناسي قومي.
ـ آگاهي از ظرايف ادبي و بياني زبان عرب.
ـ علم اسلوب كلام: معاني، بيان، و بديع، ـ كه مجموع آنها را علم بلاغت گويند ـ .
ـ شناخت كلمات كليدي و محوري، و وجوه لغات و جايگاه معاني.
ـ آشنايي با صنعت شعر عرب ـ بويژه شعر جاهلي ـ .
ـ آشنايي با مفهوم لفظي كه عرب فصيح از ظاهر آن لفظ ميفهمد.
ـ آشنايي با زبان، ادبيات، آداب و عرف رايج آن زمانِ جامعة عربي، به صورت كامل.
ـ شناخت ادبيات زبان ترجمه، به طور كامل.
ـ تسلّط به زبان و ادبيات سرزمين مادري و ظرايف و ريزهكاريهاي آن.
ـ فراگيري كامل زبان مردم با همة ويژگيهاي بالا، و هر گاه مترجم دست اندركار ترجمة متون ادبي باشد ، دانستن ضرب المثلها.
ـ شناخت ادبيات قرآن.
ـ شناخت معناي حقيقي و صحيح واژگان قرآن.
ـ شناخت معاني اسماءالله.
ـ مفهومشناسي در بخش واژههاي قرآني، در پرتو لغت عرب در زمان نزول قرآن، و ملاحظة كاربردهاي مختلف واژهها در قرآن.
ـ آگاهي از سبك آيات قرآن.
ـ توجّه نمودن، به سياق ويژه، و تناسب و جايگاه آيه ، نسبت به آيات پيش و پس از آن.
ـ علم ناسخ و منسوخ.
ـ شناخت آيات ناسخ و منسوخ قرآن.
ـ شناخت آيات مكّي و مدني.
ـ شناخت آيات محكم و متشابه و... .
ـ علم درايه و فقه الحديث.
ـ علم حديث و خبر.
ـ آشنايي با سنّت پيامبر صليالله عليه و آله و سلم براي تفسير مجملات قرآن.
ـ آشنايي با روايات و سنّت خاندان رسالت عليهمالسلام، و در ارتباط دانستن آنان با آيات قرآن.
ـ آگاهي نسبت به تفسيرهايي كه از معصوم رسيده است.
ـ آشنايي با تفسير و آراي مفسران ـ غير معصوم ـ .
ـ آگاهي بر تفاسير مهم.
ـ آگاهي بر اسباب نزول.
ـ دسترسي به زمان و مكان نزول قرآن.
ـ دسترسي به محيط عصر نزول قرآن در دو بعد مادّي و معنوي.
ـ فهميدن شأن نزول آيات.
ـ آگاهي بر قصص قرآن در حدّي كه قرآن براي عبرت ياد كرده، نه رسوبات فرهنگ يهود.
ـ آشنايي با قصّههاي پيامبران.
ـ توجّه به تاريخ، و جغرافياي تاريخي قرآن.
ـ آشنايي با علوم جنبي مانند: جامعه شناسي، روان شناسي و... .
ـ آشنايي با كليّات تاريخ، تاريخ عرب قبل از اسلام و تاريخ صدر اسلام.
ـ آگاهي از سيرة پيامبر صليالله عليه و آله و سلم و ياران او.
ـ آگاهي از احوال عرب در عصر پيامبر صليالله عليه و آله و سلم .
ـ آشنايي با تاريخ اسلام.
ـ آشنايي با فرهنگ، آداب، تاريخ و جغرافياي مربوط به مردم.
ـ توجّه نمودن به باستان شناسي.
ـ آگاهي از دانش احوال بشر.
ـ آگاهي بر علوم طبيعي.
ـ آگاهي بر علوم رياضي.
ـ دانستن حكم عقل و فطرت سالم.
ـ علم كلام و اصول عقائد.
ـ آشنايي با سبك شناسي و نقد اصول كلام و… .
ـ علم جدل.
ـ علم فقه.
ـ علم اصول فقه.
ـ آگاهيهاي افزايش دهندة برداشت از آيات قرآن و بازگذارنده ميدان براي استنباطهاي جديد و فزون تر.
ـ آگاهيهايي كه زمينة استنباطهاي فزون تر را محدود كرده و محقّق را ناگزير ميسازد تا از برخي برداشتها دست بردارد و در مرزي خاص متوقّف بماند.
ـ علم نظر.
ـ شناخت معاني نظري قرآن.
ـ آگاهي به شيوه هدايت قرآن.
ـ علم اخلاص و خلوص نيّت.
آداب و شرايط تفسير:
ـ پاكي روح و آمادگي وشوق معنوي براي درك معارف وحي.
ـ خالص بودن نيّت از هر غرضي، جز كشف حقيقت و فهم مراد خدا از قرآن.
ـ پرهيز از شتابزدگي در اتّخاذ رأي و قضاوت نهايي، قبل از جستجو و بررسي كامل.
ـ وارد نشدن و فرو نرفتن در مسائلي كه دانش آنها، ويژة خداوند است، مانند مسألة: ساعت و قيامت.
ـ فرو نرفتن در مسائلي كه قرآن آنها را مسكوت گذارده و دانستن آنها سودي ندارد و ندانستن آنها زياني نميرساند ، مانند سنّ نوح در وقت سوار شدن به كشتي، يا رنگ سگ اصحاب كهف.
ـ رجوع كامل به تفاسير مهم براي دو فايده: 1 ـ دستيابي به محصول و مجاهدت مفسّران، بدون تلاش تازه. 2 ـ تقابل و مقايسه ميان فهم اجتهادي ايشان براي تسلّط ذهني در كشف و استنباط.
ـ دخالت ندادن ذهنيّتها.
ـ خالي بودن ذهن از هر گونه ذخيرة قبلي مربوط به آراء مذهبي، كه در شكل گيري رأي و قضاوت، مؤثر است. و پيرو ساختن رأي براي قرآن، نه قرآن براي رأي.
ـ پرهيز از اعمال نظر، در آنجا كه جاي توقف است و دلايل كافي براي رأي قاطع نيست.
ـ الزام به حفظ حدود، و پرهيز از بهكارگيري قرآن، در موضوعاتي كه مربوط به معارف قرآن نيست، و قرآن براي آنها فرود نيامده است. مانند استخراج مسائل نجومي ، هيوي و طبّي.
ـ تشخيص وحدت هاي موضوعي در قرآن، و ممارست كافي در قرآن، و جمع آوري مسائل همگون. و بهدست آوردن نتايجي كلّي كه فرهنگ و معارف اسلامي را تشكيل ميدهد، از مصاديق متفرّق آن در قرآن. در اين مورد كشف الآيات مفصّل ، مانند "المعجم المفهرس" كمك شاياني خواهد داد.
ـ توجّه داشتن به يگانگي موضوعي كلّ قرآن، [سورهها و آيات] و به اهميّت سياق، در تفسير قرآن.
ـ تعميم احكام [استنباطي از قرآن] تا جايي كه معارض با [آيات ديگر] كتاب، و سنّت و عقل و اجماع نباشد.
ـ انتخاب بهترين احتمال، از ميان احتمالات. زيرا در آنجا كه تفسير ماثوري از كتاب و سنّت براي آية مورد نيست، و مفسّر، احتمالاتي ميدهد كه همة آنها روا و جايز است و تعارضي با ادلّه ندارد، انتخاب بهترين احتمال، بهترين تفسير است.
ـ استفاده از روش پيامبر و ائمّه عليهمالسلام كه اسوة حسنه، و ترجمان قرآنند، و نيز بهره گيري از ساير آيات الهي در كتاب آفرينش.
ـ تا آنجا كه ممكن است، تفسير خالي از اصطلاحات و مباحث علمي باشد، مگر آنچه كه در فهم آيه تأثير دارد.
ـ مفسّر، عرضه كنندة نظريّات علمي و تجربي ديگران، نباشد. مانند تفسير علمي رعد و برق و يا نظريّة ستاره شناسان در تفسير آياتِ مربوطه. بلكه آيه را به آنچه لفظ عربي بر آن دلالت دارد تفسير نمايد، و موضع عبرت و هدايت در آن آشكار گردد.
ـ مفسّر، تنها در برابر آنچه آيه بر آن دلالت دارد، فروتن بوده، و مقيد به مذهب و مكتب معيّني از مكتبهاي فقهي و كلامي نباشد.
ـ قرآن را به قرائت حفص تفسير كند، نه ديگر قرائتها، مگر به هنگام نياز.
ـ از به زحمت انداختن خود در ربط دادن آيات و سورهها بپرهيزد.
ـ اسباب نزول را پس از بحث در بارة صحّت آن، ذكر كند، و براي فهم آيه از آنها كمك بگيرد.
ـ هنگام تفسير، آيه را به طور كامل بياورد. و آياتي را كه با موضوع واحدي مرتبط هستند، يكجا ذكر كند. و آنگاه معاني واژهها را به دقّت بررسي، و سپس معاني آيه يا آيات را پي در پي، در عباراتي روشن و قوي تفسير نمايد. و سبب نزول و ربط و آنچه را از آيات برداشت ميشود، در وضع مناسب قرار دهد.
ـ در هر مسأله بايستي تمام آيات مرتبط به آن جمع آوري شود، و آيات، در پرتو يكديگر مورد مطالعه قرار گيرند.
ـ اوّل هر سوره نوشته شود كه آن سوره مكّي است يا مدني، يا چه آيهاي در سوره مكّي و چه آيهاي مدني است.
ـ براي تفسير، مقدمهاي نوشته شود، شامل مباحث: تعريف قرآن و روش آن، و فنوني كه دربر دارد، مانند: دعوت به سوي خدا، تشريع، داستان، جدل و... . و نيز روش شورا در تفسير آيات.
ـ توجّه داشتن به ظرائف و دقائق مربوط به شيوة بيان قرآن، كه منشأ اعجاز شگفتانگيز قرآن است.
ـ عنايت داشتن به جنبههاي فقهي.
ـ عنايت داشتن به جنبههاي ادبي.
ـ اصل بايستگي مراجعه به منابع نخستين اسلام، و اعتماد نكردن به نقل اقوال ديگران.
ـ كاهش ارزش تفسير به مأثور!! و رويكرد بيش از پيش مفسّران به تفسير قرآن با قرآن.
ـ باز بودن باب اجتهاد و حقّ اظهار نظر دانشمندان هر عصر در بارة قوانين و معارف شريعت، برابر نيازهاي آن زمان.
ـ شرح مفاهيم قرآني در پرتو آيات وحي.
ـ از نمودهاي تفسير قرآن به قرآن پيشوايان معصوم عليهمالسلام، بيان مفهوم برخي واژههاي قرآني به وسيلة آيات قرآن.
ـ تفسير آيه به وسيلة نظرية علمي، در صورتيكه آن نظريه به مرحلة قطعيّت و تثبيت رسيده باشد.
ـ دسته بندي مفاهيم قرآني با تكيه بر آيات قرآن.
ـ تعريف عناوين كليدي قرآن دربر دارندة عناويني است كه در حقيقت، عناوين كليدي فرهنگ اسلامي را تشكيل ميدهد.
ـ بيان سازگاري ميان آيات به ظاهر ناسازگار، و جمع ميان آيات به ظاهر ناسازگار، از مصاديق روشن تفسير قرآن به قرآن تلقي شده است.
ـ نفي تفسيرهاي ناروا با استفاده از تفسير قرآن به قرآن.
ـ اجمال زدايي از چهرة آيات به وسيلة آيات شرح كننده.
ـ تكيه بر سياق آيات، براي تفسير قرآن به قرآن.
ـ تفسير آيات متشابه با آيات محكم.
ـ جدا سازي آيات ناسخ و منسوخ.
ـ استفاده از كاربردهاي گوناگون واژههاي قرآني در تفسير.
ـ نتيجه گيري از دلالتها و اشارتهاي قرآني.
آنچه گذشت، علوم و شرايط و آدابي بود كه توسّط مفسّران و قرآنپژوهان مختلف، پيشنهاد شده، تا يك مسلمان بتواند با داشتن و رعايت آنها، قرآن را تفسير كرده، و به هدايت الهي دست يابد!
پينوشت:
1 ـ سنن بيهقي، ج10، ص241.
ادامه مطلب | 
